Tożsamość między pamięcią, wojną a dekoloniza

3 godz. temu

Tożsamość między pamięcią, wojną a dekoloniza

„Interdyscyplinarne badania nad tożsamością w perspektywie postmodernizmu i postkolonializmu” to temat Polsko-Ukraińskiej Sesji Naukowej, która odbędzie się 8 i 9 października 2026 roku w ramach X Azowskich Dni Nauki Polskiej, pod patronatem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, w formule łączącej Warszawę, Zaporoże i przestrzeń online.

Są takie momenty w historii, kiedy pytanie o tożsamość przestaje być pytaniem abstrakcyjnym. Staje się pytaniem o język, pamięć, miejsce, wspólnotę, a czasem także o możliwość przetrwania. Wojna, okupacja, migracja i rozpad dotychczasowych porządków sprawiają, że to, co wcześniej wydawało się oczywiste, musi zostać ponownie nazwane. Kim jesteśmy, kiedy zmienia się świat, który określał nasze „ja”? Kto ma prawo opowiadać historię własnej wspólnoty i jakim językiem?

Wokół tych pytań koncentruje się Polsko-Ukraińska Sesja Naukowa. Jej program łączy perspektywy postmodernizmu i postkolonializmu ze studiami nad pamięcią, traumą, językiem, literaturą, mediami i dekolonizacją. To nie tylko refleksja teoretyczna. Doświadczenie współczesnej Ukrainy sprawia, że pytania o podmiotowość, pamięć i prawo do własnej narracji nabierają szczególnego znaczenia.

Program wydarzenia

Postmodernizm zakwestionował ideę stabilnej, jednoznacznej tożsamości, podkreślając jej fragmentaryczność i zmienność. Perspektywa postkolonialna poszła dalej, pokazując, że tożsamość kształtuje się również w relacjach władzy. Dlatego pytanie „kim jesteśmy?” musi zostać uzupełnione pytaniem: kto wcześniej opowiadał o nas i za pomocą jakiego języka? W tym sensie tożsamość staje się przestrzenią walki o własną narrację.

Szczególnie wyraźnie widać to w doświadczeniu wojny. Wojna nie jest wyłącznie wydarzeniem militarnym. Jest również doświadczeniem języka, pamięci i kultury. Literatura, film i sztuka próbują nadać formę temu, co często wymyka się bezpośredniemu opisowi. Świadectwo okupacji, literatura ukraińska, pamiętnik, obraz wojny czy narracje medialne stają się sposobami dokumentowania doświadczenia, ale także odzyskiwania podmiotowości.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera język. Słowa nie tylko opisują rzeczywistość, lecz mogą również ją konstruować i podporządkowywać określonym narracjom. Analiza dyskursu polskiego i ukraińskiego, językowego obrazu wojny czy rosyjskich narracji o Ukrainie prowadzi do pytania o to, jak działają imperialne schematy zapisane w języku i kulturze. Imperium funkcjonuje bowiem nie tylko poprzez terytorium i siłę, ale również poprzez nazwy, pojęcia, hierarchie i sposoby przedstawiania innych. Dekolonizacja staje się więc również procesem językowym i poznawczym.

Równie istotna jest pamięć. Nie jest ona prostym magazynem przeszłości, lecz przestrzenią, w której wspólnoty nieustannie negocjują własną historię. Wojna uruchamia proces reinterpretacji symboli, doświadczeń i dawnych narracji. Literatura i świadectwo pozwalają przywracać pamięci doświadczenia, które wcześniej pozostawały na jej obrzeżach.

Ta perspektywa prowadzi również od dekolonizacji kultury do dekolonizacji wiedzy. Zaplanowana w Zaporożu część poświęcona ukraińskiej medycynie, nauce i edukacji pokazuje, że pytanie o podmiotowość dotyczy także tego, kto tworzy wiedzę, w jakim języku i z jakiej perspektywy. Dekolonizacja oznacza zatem nie tylko zmianę opowieści o przeszłości, ale również odzyskiwanie prawa do samodzielnego opisywania teraźniejszości.

Interdyscyplinarność sesji nie jest przy tym jedynie deklaracją metodologiczną. W jednym programie spotykają się literaturoznawstwo, językoznawstwo, medioznawstwo, antropologia, studia nad pamięcią, politologia, nauki społeczne, medycyna i historia. Łączy je wspólne pytanie o to, w jaki sposób jednostka i wspólnota zachowują lub rekonstruują własną podmiotowość w warunkach gwałtownej zmiany.

Znacząca jest również geografia uczestników: Warszawa i Zaporoże, Kijów i Berlin, Lwów, Charków, Sumy, Użhorod, Iwano-Frankiwsk, Żytomierz, Dnipro, Niżyn, Poltawa, Poznań, Kraków, Lublin i Olsztyn. To nie jest spotkanie dwóch centrów, lecz sieć wielu miejsc i doświadczeń. W tym sensie sama sesja staje się swoistym laboratorium tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej: przestrzeni wielojęzycznej, wieloośrodkowej, naznaczonej pamięcią imperium, wojną i migracją, ale również procesem dekolonizacji.

Szczególnego znaczenia nabiera fakt, że X Azowskie Dni Nauki Polskiej zachowują swój azowski punkt odniesienia mimo zmienionej przez wojnę geografii. Instytucje mogą zmieniać miejsca działania, badacze mogą emigrować, a spotkania mogą przenosić się do przestrzeni wirtualnej. Ciągłość wspólnoty naukowej może jednak zostać zachowana poprzez pamięć, współpracę i dalsze tworzenie wiedzy.

Być może dlatego najważniejsze pytanie sesji nie brzmi: czym jest tożsamość? Bardziej adekwatne wydaje się pytanie: co dzieje się z tożsamością, kiedy świat, który ją kształtował, zostaje poddany gwałtownej zmianie?

Od pamięci do świadectwa. Od traumy do języka. Od imperium do dekolonizacji wiedzy. Właśnie w tej przestrzeni, pomiędzy doświadczeniem a jego opowiedzeniem, spotkają się uczestnicy Polsko-Ukraińskiej Sesji Naukowej „Interdyscyplinarne badania nad tożsamością w perspektywie postmodernizmu i postkolonializmu”, organizowanej w ramach X Azowskich Dni Nauki Polskiej 8 i 9 października 2026 roku w Warszawie, Zaporożu i przestrzeni online.

Nie będzie to wyłącznie rozmowa o tożsamości. Sama sesja stanie się przestrzenią jej konstruowania, negocjowania i opowiadania na nowo.

Program wydarzenia przedstawiamy w załączeniu.